ગ્લોબલ LNG એક્સપોર્ટ 6 મહિનાના તળિયે: મિડલ ઈસ્ટના યુદ્ધથી ગેસ માર્કેટમાં ભયંકર ઉથલપાથલ, જાણો 2026 સુધી કેવી રહેશે સ્થિતિ?

Global LNG Exports: છેલ્લા કેટલાક સમયથી આખી દુનિયાની નજર મિડલ ઈસ્ટ (પશ્ચિમ એશિયા) પર ટકેલી છે. એક તરફ દુનિયાના દેશો પોતાની ઈકોનોમીને પાટા પર લાવવા મથામણ કરી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ મિડલ ઈસ્ટમાં ચાલી રહેલા યુદ્ધે વૈશ્વિક એનર્જી માર્કેટની કમર તોડી નાખી છે. ખાસ કરીને લિક્વિફાઈડ નેચરલ ગેસ (LNG)ની સપ્લાય ચેન ખરાબ રીતે ખોરવાઈ ગઈ છે. અત્યારની લેટેસ્ટ સ્થિતિ મુજબ, દુનિયાભરમાંથી થતું LNG નું એક્સપોર્ટ ઘટીને છેલ્લા 6 મહિનાના સૌથી નીચલા સ્તરે (લો લેવલ) પહોંચી ગયું છે.

છેલ્લા એક વર્ષથી અમેરિકા અને કેનેડા જેવા દેશોએ પોતાના નવા પ્રોજેક્ટ્સ શરૂ કરીને દુનિયામાં LNGનું પ્રોડક્શન વધાર્યું હતું. લોકોને આશા હતી કે ગેસ સસ્તો થશે અને સપ્લાયમાં કોઈ અડચણ નહીં આવે. પરંતુ, મિડલ ઈસ્ટના યુદ્ધે આ બધી જ આશાઓ પર પાણી ફેરવી દીધું છે. પરિસ્થિતિ એટલી હદે વણસી ગઈ છે કે જો આ વિવાદ જલ્દી શાંત નહીં થાય, તો વર્ષ 2026 સુધી ગ્લોબલ ગેસ માર્કેટમાં ભયંકર ઉથલપાથલ જોવા મળી શકે છે.

ઈઝરાયેલ, અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો વધતો સંગ્રામ

આ સમસ્યાના મૂળમાં ઈઝરાયેલ-અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો સીધો ટકરાવ છે. 28 ફેબ્રુઆરીથી શરૂ થયેલો આ સંઘર્ષ હવે એક નાની લડાઈમાંથી ભયંકર પ્રાદેશિક યુદ્ધ (Regional War)નું રૂપ લઈ રહ્યો છે. શરૂઆતમાં આ વિવાદ માત્ર અમુક વિસ્તારો પૂરતો સીમિત હતો, પરંતુ હવે તેણે આખી દુનિયાના વેપારને બાનમાં લીધો છે.

સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ: ઈરાનની કડક ચેતવણી અને ટ્રાફિક જામ

આખી દુનિયાનું ધ્યાન અત્યારે 'સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ' પર છે. આ એ જળમાર્ગ છે જ્યાંથી દુનિયાનું મોટાભાગનું ઓઈલ અને ગેસ પસાર થાય છે.

ઈરાનની નાકાબંધી: ઈરાને આ માર્ગ પરથી થતા દરિયાઈ ટ્રાફિકને રોકી દીધો છે. ઈરાને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ચીમકી આપી છે કે અમેરિકા, ઈઝરાયેલ અને તેમના સહયોગી દેશોના કોઈપણ જહાજ માટે આ રૂટ સંપૂર્ણપણે બંધ છે.

અન્ય દેશો માટે શરતો: જે દેશો આ યુદ્ધમાં સામેલ નથી અને તટસ્થ છે, તેમના જહાજો હજુ પણ અહીંથી પસાર થઈ શકે છે. પરંતુ, તેના માટે એક મોટી શરત છે. આવા જહાજોએ પોતાની સુરક્ષા અને કોઓર્ડિનેશન (તાલમેલ) માટે તેહરાન (ઈરાનની રાજધાની) સાથે સતત સંપર્કમાં રહેવું પડશે.

આ શરતોને કારણે દરિયાઈ ટ્રાન્સપોર્ટેશન ધીમું પડી ગયું છે અને શિપિંગ કંપનીઓ ભયના ઓથાર હેઠળ કામ કરી રહી છે.

ડેટા શું કહે છે? 20% નો મોટો ઘટાડો

જો આપણે આંકડાકીય માહિતી પર નજર કરીએ તો સ્થિતિની ગંભીરતાનો ખ્યાલ આવે છે. બ્લૂમબર્ગ દ્વારા કરવામાં આવેલા ‘Kpler'ના શિપ-ટ્રેકિંગ ડેટાના એનાલિસિસ મુજબ ચોંકાવનારા પરિણામો સામે આવ્યા છે. માર્ચ મહિનાની શરૂઆતથી લઈને અત્યાર સુધીમાં LNG શિપમેન્ટનો 10-દિવસનો મૂવિંગ એવરેજ (Moving Average) લગભગ 20% જેટલો ઘટી ગયો છે. આ ઘટાડા સાથે આ આંકડો માત્ર 1.1 મિલિયન ટન પર આવી ગયો છે. સપ્ટેમ્બર મહિના પછી આ સૌથી નીચલું સ્તર છે.

ઘટાડા પાછળનું મુખ્ય કારણ શું છે?

ડેટા સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે આ 20% ના ઘટાડા માટે મુખ્યત્વે કતાર (Qatar) અને અમુક અંશે સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) જવાબદાર છે. આ બંને દેશો ગ્લોબલ માર્કેટમાં LNGના સૌથી મોટા સપ્લાયર છે. એશિયા અને યુરોપના દેશોમાં પોતાના ગ્રાહકો સુધી પહોંચવા માટે આ બંને દેશોને ફરજિયાતપણે 'સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ' માંથી જ પોતાનું ફ્યુઅલ મોકલવું પડે છે. હવે જ્યારે આ માર્ગ જ બ્લોક થઈ ગયો છે, ત્યારે એક્સપોર્ટ કઈ રીતે થઈ શકે?

કતારના ‘રાસ લાફાન' પ્લાન્ટ પર હુમલો: 2026 સુધી વર્તાશે અસર

ગેસ માર્કેટ માટે સૌથી ખરાબ સમાચાર કતાર તરફથી આવ્યા છે. કતારનું ‘રાસ લાફાન' (Ras Laffan) દુનિયાનો સૌથી મોટો LNG એક્સપોર્ટ પ્લાન્ટ છે. આ મહિનાની શરૂઆતમાં જ ઈરાન તરફથી થયેલા હુમલાઓને કારણે કતારને પોતાનો આ મહાકાય પ્લાન્ટ બંધ કરવાની ફરજ પડી હતી.

વાત માત્ર પ્લાન્ટ બંધ કરવા પૂરતી સીમિત નથી. ગયા અઠવાડિયે થયેલા એક બીજા મોટા હુમલામાં આ પ્લાન્ટને ભારે નુકસાન પહોંચ્યું છે. રાસ લાફાન પ્લાન્ટમાં કુલ 14 પ્રોડક્શન ટ્રેન (Production Trains - ગેસ શુદ્ધિકરણ અને લિક્વિફિકેશનના યુનિટ્સ) આવેલી છે. હુમલામાં આ 14 માંથી 2 પ્રોડક્શન ટ્રેન ખરાબ રીતે ડેમેજ થઈ છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ નુકસાન એટલું મોટું છે કે તેને સંપૂર્ણપણે રિપેર થવામાં અને ફરીથી શરૂ થવામાં વર્ષ 2026 સુધીનો સમય લાગી શકે છે. એટલે કે, ગ્લોબલ સપ્લાયમાં આવનારા વર્ષો સુધી એક મોટી ખાધ (Shortage) રહેવાની છે.

અમેરિકા અને કેનેડાની મહેનત પર ફર્યું પાણી

દુનિયામાં એનર્જી સિક્યોરિટી જળવાઈ રહે તે માટે અમેરિકા અને કેનેડાએ ખૂબ મોટા પાયે રોકાણ કર્યું હતું. છેલ્લા એક વર્ષમાં આ બંને દેશોએ નવા LNG પ્રોજેક્ટ્સ સ્થાપ્યા હતા, જેના કારણે વૈશ્વિક સ્તરે LNG નું પ્રોડક્શન સતત વધી રહ્યું હતું. યુરોપના દેશો પણ રશિયા પરની પોતાની નિર્ભરતા ઘટાડીને અમેરિકા અને કતાર તરફ વળ્યા હતા. પરંતુ, કતારથી આવતી સપ્લાય અચાનક રોકાઈ જવાને કારણે અને સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝના બ્લોકેજને કારણે, અમેરિકા-કેનેડાએ વધારેલા પ્રોડક્શનનો કોઈ જ ફાયદો દુનિયાને મળી રહ્યો નથી. આ વધારાની સપ્લાયની પોઝિટિવ અસર હવે સંપૂર્ણપણે ખતમ થઈ ગઈ છે.

ઈરાનની ભયાનક ચેતવણી: "હોર્મુઝ હંમેશા માટે બંધ કરી દઈશું"

યુદ્ધના વાદળો હજુ વધારે ઘેરા બની રહ્યા છે. ઈરાનની 'ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર' (IRGC) દ્વારા એક નવી અને અત્યંત ગંભીર ચેતવણી આપવામાં આવી છે. IRGC એ સાફ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે, "જો અમેરિકા ભૂલથી પણ ઈરાનના પાવર પ્લાન્ટ્સ (વીજળી મથકો) પર હુમલો કરશે, તો ઈરાન કોઈ જ દયા દાખવ્યા વગર ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ' ને પૂરેપૂરી રીતે બંધ કરી દેશે." તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું હતું કે, જો આવું થશે તો જ્યાં સુધી ઈરાનના પાવર પ્લાન્ટ્સનું ફરીથી નિર્માણ (Rebuilding) નહીં થાય, ત્યાં સુધી આ જળમાર્ગને કોઈપણ ભોગે ખોલવામાં નહીં આવે. જો આ ધમકી સાચી પડે, તો દુનિયાએ 2026 અને ત્યારબાદ પણ એનર્જીના મોટા સંકટનો સામનો કરવા માટે તૈયાર રહેવું પડશે. એશિયાના દેશો (જેમાં ભારત પણ સામેલ છે) અને યુરોપની ઈન્ડસ્ટ્રીઝને મોંઘા ગેસને કારણે મોટો આર્થિક ફટકો પડી શકે છે.

સારાંશમાં કહીએ તો, મિડલ ઈસ્ટનું આ યુદ્ધ માત્ર બે કે ત્રણ દેશોની લડાઈ નથી રહ્યું, પરંતુ તે આખી દુનિયાની ઈકોનોમી માટે ખતરાની ઘંટી બની ગયું છે. કતારના ડેમેજ થયેલા પ્લાન્ટ અને ઈરાનની હોર્મુઝ બ્લોક કરવાની નીતિને કારણે ગ્લોબલ LNG માર્કેટમાં સપ્લાયની ચેન તૂટી ગઈ છે.

જ્યાં સુધી રાજદ્વારી વાટાઘાટો દ્વારા આ સંઘર્ષનો શાંતિપૂર્ણ ઉકેલ નહીં આવે, ત્યાં સુધી દુનિયાએ મોંઘા ગેસ અને ઉર્જા સંકટ માટે તૈયાર રહેવું જ પડશે. વર્ષ 2026 સુધીમાં સ્થિતિ સામાન્ય થવાની જે આશાઓ હતી, તે હાલના તબક્કે ધૂંધળી દેખાઈ રહી છે. હવે જોવું એ રહ્યું કે અમેરિકા અને અન્ય મોટા દેશો આ કટોકટીમાંથી દુનિયાને બહાર કાઢવા માટે ક્યા નવા રસ્તાઓ શોધે છે.

આ પણ વાંચો- શેરબજારમાં હાહાકાર: વિદેશી રોકાણકારો (FII) એ માત્ર 16 દિવસમાં કાઢી લીધા 1 લાખ કરોડ રૂપિયા, જાણો કેમ દર કલાકે વેચાઈ રહ્યા છે 1000 કરોડના શેર?