700 અબજ ડોલરનું જંગી ભંડોળ હોવા છતાં રૂપિયો કેમ ગગડી રહ્યો છે? SBI રિસર્ચ રિપોર્ટમાં થયો મોટો ખુલાસો

Indian Rupee vs Dollar: વૈશ્વિક બજારમાં હાલ ભારે ઉથલપાથલ જોવા મળી રહી છે. એક તરફ ડોલર મજબૂત થઈ રહ્યો છે અને બીજી તરફ ભારતીય રૂપિયો સતત દબાણ હેઠળ છે. આ સ્થિતિ જોઈને ઘણાના મનમાં એવો સવાલ ઉઠી રહ્યો છે કે શું ભારત ફરીથી 2013 ના એ કપરા સમયના વળાંક પર ઊભું છે? પરંતુ, SBI રિસર્ચનો તાજેતરનો રિપોર્ટ એક બહુ મોટી વાત સ્પષ્ટ કરે છે કે આ વખતે વાર્તા કંઈક અલગ છે. બહારથી ભલે ડર મોટો લાગતો હોય, પરંતુ અર્થવ્યવસ્થાનો પાયો પહેલા કરતાં ઘણો વધુ મજબૂત છે.

700 અબજ ડોલરનું કવચ, છતાં રૂપિયો નબળો કેમ?

હાલમાં ભારત પાસે 700 અબજ ડોલર કરતાં વધુનું વિદેશી મુદ્રા ભંડાર (Forex Reserve) છે. આ ભંડોળ એટલું મોટું છે કે ભારત આરામથી 10 મહિનાની આયાતને સંભાળી શકે છે. ઉપરાંત, શોર્ટ-ટર્મનું દેવું પણ મર્યાદિત છે. એટલે કે, કાગળ પર બધું જ મજબૂત દેખાઈ રહ્યું છે. છતાં રૂપિયો કેમ ગગડી રહ્યો છે? રિપોર્ટ મુજબ, આ નબળાઈ એટલી ગંભીર નથી જેટલી દેખાઈ રહી છે. હકીકતમાં, બજારમાં પ્રવર્તતી અનિશ્ચિતતા અને ડોલરની ભારે માંગને કારણે રૂપિયા પર દબાણ આવ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) પાસે પૂરી તક છે કે તે બજારમાં હસ્તક્ષેપ કરીને રૂપિયાને સ્થિર કરે.

રૂપિયાની ઐતિહાસિક સ્પીડ: 92 થી 94.8 પહોંચવામાં માત્ર 23 દિવસ લાગ્યા

* 65 થી 70 રૂપિયા: 1815 દિવસ

* 70 થી 75 રૂપિયા: 581 દિવસ

* 75 થી 80 રૂપિયા: 917 દિવસ

* 80 થી 85 રૂપિયા: 819 દિવસ

* 85 થી 90 રૂપિયા: 349 દિવસ

* 90 થી 91 રૂપિયા: 13 દિવસ

* 91 થી 92 રૂપિયા: 78 દિવસ

* 92 થી 94.8 રૂપિયા: માત્ર 23 દિવસ

ઓઇલ કંપનીઓનું દબાણ અને અલગ વિન્ડોની જરૂરિયાત

આપણા દેશની તેલ કંપનીઓને દરરોજ મોટા પ્રમાણમાં ડોલરની જરૂર પડે છે. આ દૈનિક માંગ બજારમાં રૂપિયા પર વધારાનું દબાણ ઊભું કરી રહી છે. SBI ના રિપોર્ટમાં એક મોટું સૂચન આપવામાં આવ્યું છે કે આ ઓઇલ કંપનીઓ માટે એક અલગ ડોલર વિન્ડો (Separate Dollar Window) બનાવવામાં આવે. જો આમ થશે, તો બજારમાં વાસ્તવિક માંગ અને સપ્લાયનું ચિત્ર સ્પષ્ટ થશે અને રૂપિયા પર અચાનક આવતું દબાણ ઓછું થઈ શકશે.

બેન્કિંગ સિસ્ટમમાં નવી મૂંઝવણ

રૂપિયાની નબળાઈ વચ્ચે વધુ એક સમસ્યા ઊભી થઈ રહી છે. RBIના નવા નિયમોને કારણે ઓનશોર અને ઓફશોર માર્કેટ વચ્ચે અંતર વધી ગયું છે. આનાથી ડોલરની ઉપલબ્ધતા વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે. વિદેશી બજારમાં પ્રીમિયમ ઝડપથી વધી રહ્યું છે અને બેંકો પોતાની પોઝિશન જાળવી રાખવામાં મૂંઝાઈ રહી છે. રિપોર્ટ ચેતવણી આપે છે કે જો આ સ્થિતિને યોગ્ય રીતે નહીં સંભાળવામાં આવે, તો તે એક નવું સંકટ પેદા કરી શકે છે.

વિશ્વના ચલણો અને ભારતીય રૂપિયો: ક્યાં છે ફરક?

સૌથી રસપ્રદ વાત એ છે કે જ્યારે દુનિયાની મોટાભાગની કરન્સી મજબૂત થઈ રહી હતી, ત્યારે પણ રૂપિયો ગગડી રહ્યો હતો. આ દર્શાવે છે કે રૂપિયાને "શૉક એબ્ઝોર્બર" (Shock Absorber) બનાવીને દરેક દબાણ સહન કરવા દેવાની રણનીતિ યોગ્ય નથી.

અન્ય કરન્સીની સ્થિતિ (USD ના મુકાબલે % બદલાવ):

(નોંધ: સંદર્ભમાં આપેલ ડેટા અનુસાર)

RBI માટે આગળનો રસ્તો: ઓપરેશન ટ્વિસ્ટની જરૂર

રિપોર્ટ સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે કે હવે RBI એ થોડું આક્રમક વલણ અપનાવવાની જરૂર છે. માત્ર રાહ જોવાથી કામ નહીં ચાલે. બજારમાં લિક્વિડિટી (રોકડ) નું સંતુલન જાળવી રાખવું જરૂરી છે.

રિપોર્ટમાં ઓપરેશન ટ્વિસ્ટ (Operation Twist) જેવા પગલાં લેવાની સલાહ આપવામાં આવી છે. સરળ ભાષામાં સમજીએ તો, આ એક એવી રીત છે જેમાં RBI ટૂંકા ગાળાના બોન્ડ વેચે છે અને લાંબા ગાળાના બોન્ડ ખરીદે છે. આનાથી ટૂંકા ગાળાના વ્યાજ દરો વધે છે અને લાંબા ગાળાના દરો નીચે આવે છે અથવા સ્થિર રહે છે. ફાયદો એ થાય છે કે જે લોકો લાંબા સમય માટે લોન લે છે (જેમ કે હોમ લોન અથવા બિઝનેસ લોન), તેમના માટે કરજ મોંઘુ નથી થતું. બજારમાં સંતુલન રહે છે અને રૂપિયાને પણ સપોર્ટ મળે છે.

જૂની ભૂલોમાંથી શીખવું જરૂરી

2008 અને 2013ના આર્થિક સંકટ સમયે RBI એ વ્યાજ દરોમાં ફેરફાર, ડોલર સ્વેપ સ્કીમ અને ખાસ વિન્ડો જેવા મોટા નિર્ણયો લીધા હતા. એ સમયે તેનાથી ફાયદો થયો હતો, પરંતુ SBI રિપોર્ટ કહે છે કે આજના સંજોગો અલગ છે. તેથી, જૂના નિર્ણયોની કોપી કરવાને બદલે આજના સમય પ્રમાણે નવા અને સ્માર્ટ ઉકેલો શોધવા પડશે.

આ પણ વાંચો- ખેડૂતો માટે મોટા સમાચાર: ખાતર કંપનીઓના ગેસના ભાવ 60% વધ્યા, જાણો યુરિયા અને DAPના ભાવ પર શું અસર થશે?