ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીનું નામ દેશમાં મોટાભાગના લોકો જાણતા હશે. આ એ જ કંપની હતી જેણે લાંબા સમય સુધી ભારતીયોને ગુલામ બનાવીને દેશ પર શાસન કર્યું. આ કંપનીએ સૌપ્રથમ 1600 એડીની આસપાસ ભારતીય ધરતી પર પગ મૂક્યો અને પછી એવા મૂળીયા સ્થાપિત કર્યા કે તેણે સેંકડો વર્ષો સુધી સમગ્ર દેશ પર શાસન કર્યું. વર્ષ 1857 સુધી, ભારત પર ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીનું શાસન હતું, તે સમયને કંપની રાજ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. પરંતુ, જો હાલમાં જોવામાં આવે તો, આ કંપનીનું નામ અને બિઝનેસ હજુ પણ ચાલુ છે, પરંતુ ભારતને ગુલામ બનાવનારી આ કંપની આજે પોતે એક ભારતીયની ગુલામ છે. ચાલો તેના વિશે વિગતવાર જાણીએ...
જે વિદેશી કંપનીએ ભારતને બનાવ્યું ગુલામ...હાલ વેચે છે ચા-કોફી, માલિક પણ છે ભારતીય
ઈતિહાસ પર નજર કરીએ તો, આ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની ભારતની પ્રથમ કંપની હતી, જોકે તે ભારતીય નહીં પરંતુ બ્રિટિશ હતી. પરંતુ, આ જ કંપનીએ ભારતીયોને લાંબા સમય સુધી ગુલામીની સાંકળોમાં બાંધી રાખ્યા. હવે તેનો માલિક ભારતીય ઉદ્યોગપતિ છે.
અપડેટેડ 03:23:43 PM Jul 18, 2024 પર
સંજીવ મહેતા લગભગ દોઢ દાયકાથી ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની પર રાજ કરી રહ્યા છે.
ભારતીય મસાલાની એન્ટ્રી થઈ
17મી સદીની શરૂઆતમાં, એટલે કે 1600માં, સ્પેન અને પોર્ટુગલ સામ્રાજ્યવાદ અને વેપારની બાબતોમાં મોખરે હતા. આ પછી બ્રિટન અને ફ્રાન્સે તેમાં પ્રવેશ કર્યો, પરંતુ મેદાનમાં મોડેથી પ્રવેશ્યા છતાં તેમનું વર્ચસ્વ ઝડપથી વધ્યું. વાસ્તવમાં, પોર્ટુગીઝ નાવિક વાસ્કો દ ગામા ભારત આવ્યા પછી, તેણે અહીંથી જહાજોમાં ભારતીય મસાલા લીધા અને સમગ્ર યુરોપમાં તેની માંગ વધતી રહી અને વાસ્કો દ ગામાએ અપાર સંપત્તિ કમાવી. ભારતીય મસાલાની સુગંધ એટલી ફેલાઈ કે દેશની સમૃદ્ધિની ચર્ચાઓ વધવા લાગી અને યુરોપિયન સામ્રાજ્યવાદી દેશોનું ધ્યાન તેના પર ગયું. આ કામ બ્રિટન વતી ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ કર્યું હતું.
શા માટે કંપનીની સ્થાપના થઇ?
અંગ્રેજોએ 17મી સદીની શરૂઆતમાં બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદ અને વસાહતીકરણને પ્રોત્સાહન આપવા ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીની સ્થાપના કરી હતી અને આ કંપનીએ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના વિસ્તરણમાં સૌથી મોટી ભૂમિકા ભજવી હતી. ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીની રચના મૂળરૂપે વેપાર માટે થઈ હોવા છતાં, બ્રિટિશ શાસને તેને ઘણા વિશેષ અધિકારો પણ આપ્યા હતા. આ વિશેષાધિકારોમાં યુદ્ધ કરવાનો અધિકાર સામેલ હતો. આવી સ્થિતિમાં કંપની પાસે પોતાની મોટી અને શક્તિશાળી સેના હતી.
પોર્ટુગલ ભારતમાંથી મસાલાનો શિપલોડ લેતું હતો. પરંતુ ઈસ્ટ ઈન્ડિયાએ સૌપ્રથમ આ જહાજોને નિશાન બનાવ્યા અને અગાઉના અહેવાલો અનુસાર પ્રથમ જહાજને લૂંટી લીધા પછી ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીને 900 ટન મસાલા મળ્યા, જેનું વેચાણ કરીને કંપનીને મોટો નફો થયો. ઈતિહાસ પર નજર કરીએ તો, પ્રથમ લૂંટ પછી ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ મસાલાના વેપારમાં લગભગ 300% નો જંગી નફો કર્યો હતો.
ભારતમાં કંપનીનું શાસન
લૂંટની આ પ્રક્રિયા ચાલુ રહી અને ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ ભારતમાં પોતાના મૂળિયા જમાવવાનું શરૂ કર્યું. સર થોમસ રોએ મુઘલ સમ્રાટ પાસેથી કંપનીના વેપારના અધિકારો મેળવ્યા હતા અને કલકત્તા (હાલ કોલકાતા)થી ભારતમાં વેપાર શરૂ કર્યો હતો. આ પછી ચેન્નાઈથી મુંબઈ સુધી બિઝનેસ શરૂ થયો. કંપનીની પ્રથમ કાયમી ફેક્ટરીની સ્થાપના વર્ષ 1613માં સુરતમાં થઈ હતી.
ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની ભારતની પ્રથમ કંપની
ઈતિહાસ પર નજર કરીએ તો આ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની ભારતની પ્રથમ કંપની હતી, તે ભારતીય નહીં પણ અંગ્રેજોની હતી. આ કંપનીએ ભારતને લાંબા સમય સુધી ગુલામીની સાંકળોમાં જકડી રાખ્યું. જો કે કંપનીનું શાસન સમાપ્ત થયું, તેનો વ્યવસાય હજુ પણ ચાલુ છે, પરંતુ સમય એ રીતે બદલાયો છે કે જે કંપની આખા ભારત પર રાજ કરતી હતી, તે આજે એક ભારતીયનું શાસન છે. ભારતીય મૂળના સંજીવ મહેતાએ 2010માં ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીને 15 મિલિયન ડોલર એટલે કે 125 કરોડ રૂપિયામાં ખરીદી હતી, તમને જણાવી દઈએ કે તેને ઐતિહાસિક ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના પુનરુત્થાન તરીકે રજૂ કરવામાં આવી હતી જે 1 જૂન 1874ના રોજ ઓગળી ગઈ હતી.
ચા-કોફીથી લઈને ચોકલેટનો બિઝનેસ
સંજીવ મહેતા લગભગ દોઢ દાયકાથી ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની પર રાજ કરી રહ્યા છે. હવે આ કંપની સંપૂર્ણપણે ઈ-કોમર્સ ફર્મમાં પરિવર્તિત થઈ ગઈ છે અને ભારતીય મૂળના સંજીવ મહેતાના નેતૃત્વમાં બિઝનેસ કરી રહી છે. ખાસ વાત એ છે કે એક સમયે યુદ્ધના મેદાનમાં પણ પોતાની તાકાત દેખાડનાર આ કંપની ચા, કોફી અને ચોકલેટ જેવી પોતાની પ્રોડક્ટ્સ વેચી રહી છે.
MoneyControl News
પહેલા મનીકંટ્રોલ ગુજરાતી પર ગુજરાતીમાં સ્ટોક માર્કેટ, Stock Tips, સમાચાર, પર્સનલ ફાઇનાન્સ અને બિઝનેસ સંબંધિત સમાચાર વાંચો. દૈનિક બજાર અપડેટ્સ માટે Moneycontrol App ડાઉનલોડ કરો.
