ભારતના રાજ્યો પર દેવાનો ડુંગર: તમિલનાડુ-મહારાષ્ટ્ર 'ઉધારી'માં નંબર 1, જાણો ગુજરાત પર કેટલું છે દેવું?

India State Debt Analysis: ભારતમાં વિકાસ કાર્યો અને અન્ય ખર્ચાઓ પહોંચી વળવા માટે રાજ્ય સરકારોને સતત નાણાંની જરૂર પડતી હોય છે. જોકે, હવે રાજ્યો આ જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે કેન્દ્ર સરકાર પર નિર્ભર રહેવાને બદલે સીધા બજારમાંથી પૈસા ઉપાડવા પર વધુ જોર આપી રહ્યા છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI)ના તાજેતરના અહેવાલે સૌનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે, જે મુજબ રાજ્યોની આર્થિક ખાધનો લગભગ 76 ટકા હિસ્સો હવે બજારની ઉધારી દ્વારા પૂરો કરવામાં આવશે.

આવો સરળ શબ્દોમાં સમજીએ કે કયા રાજ્યો દેવાના ડુંગર નીચે દબાયેલા છે અને આપણા ગુજરાતની સ્થિતિ શું છે.

ઉધારી લેવામાં કોણ છે સૌથી આગળ?

RBI ના આંકડા મુજબ, દેશના બે મોટા રાજ્યો - તમિલનાડુ અને મહારાષ્ટ્ર હાલમાં દેવું લેવાની બાબતમાં ટોપ પર છે. બંને રાજ્યોએ જંગી ઉધારી કરી છે.

* મહારાષ્ટ્ર: 1.23 લાખ કરોડ રૂપિયા

આ સિવાય મધ્યપ્રદેશ, કર્ણાટક, ઉત્તરાખંડ અને ઝારખંડ જેવા રાજ્યોની ઉધારીમાં પણ મોટો વધારો જોવા મળ્યો છે. જો કુલ આંકડાની વાત કરીએ તો, વર્ષ 2024-25 માં તમામ રાજ્યોની કુલ બજાર ઉધારી વધીને 10.73 લાખ કરોડ રૂપિયા થઈ ગઈ છે, જે આગલા વર્ષે 10.07 લાખ કરોડ હતી.

ગુજરાતની સ્થિતિ: ચિંતાજનક કે સામાન્ય?

હવે વાત કરીએ ગુજરાતની. ઉદ્યોગ અને વેપારમાં અગ્રેસર રહેતા ગુજરાત પર હાલ 4.67 લાખ કરોડ રૂપિયાનું દેવું છે. આ આંકડો મોટો લાગી શકે છે, પરંતુ અર્થતંત્રની ભાષામાં જોઈએ તો સ્થિતિ નિયંત્રણમાં છે. ગુજરાતનો 'ડેબ્ટ ટુ જીએસડીપી' (Debt to GSDP) રેશિયો 20% ની આસપાસ જળવાઈ રહ્યો છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો, રાજ્યની કુલ આવકની સરખામણીએ દેવાનું પ્રમાણ માપસર છે, જે એક સારી બાબત ગણી શકાય.

ઉત્તર પ્રદેશે સૌને ચોંકાવ્યા

એક તરફ જ્યાં મોટા રાજ્યો દેવું વધારી રહ્યા છે, ત્યાં ઉત્તર પ્રદેશે (UP) એક નવો જ ચીલો ચાતર્યો છે. UP એ પોતાની ઉધારીમાં જબરદસ્ત ઘટાડો કર્યો છે. વર્ષ 2023-24 માં UP એ 49,618 કરોડનું દેવું લીધું હતું. ગયા નાણાકીય વર્ષમાં આ રકમ ઘટીને માત્ર 4,500 કરોડ રહી ગઈ છે. આ ઉપરાંત બિહાર, છત્તીસગઢ, ગોવા અને પંજાબ જેવા રાજ્યોએ પણ બજારમાંથી ઓછી ઉધારી લઈને સમજદારી બતાવી છે.

લાંબા ગાળાની લોન તરફ વળ્યા રાજ્યો

પહેલા રાજ્ય સરકારો ટૂંકા ગાળા માટે પૈસા ઉછીના લેતી હતી, પરંતુ હવે ટ્રેન્ડ બદલાયો છે. હવે રાજ્યો 35 વર્ષ સુધીના લાંબા ગાળાના બોન્ડ બહાર પાડીને પૈસા એકત્ર કરી રહ્યા છે. ખાસ કરીને કેરળ, તમિલનાડુ અને તેલંગાણા જેવા રાજ્યો 20 વર્ષથી વધુ સમયગાળા માટે લોન લઈ રહ્યા છે.

સારી વાત એ છે કે, વ્યાજ દરોમાં ઘટાડો થયો છે. બોન્ડ પરનો સરેરાશ વ્યાજ દર જે ગયા વર્ષે 7.5 ટકા હતો, તે ઘટીને હવે 7.2 ટકા થયો છે, જેનો ફાયદો રાજ્ય સરકારોને મળશે.

ભવિષ્ય માટે લાલબત્તી

જોકે, અર્થશાસ્ત્રીઓ માટે એક ચિંતાનો વિષય પણ છે. માર્ચ 2021 માં રાજ્યોનું કુલ દેવું GDP ના 31 ટકા જેટલું ઊંચું ગયું હતું. ત્યારબાદ તેમાં ઘટાડો થયો હતો, પરંતુ હવે ફરીથી તે વધવાની શક્યતા છે. અંદાજ મુજબ માર્ચ 2026 સુધીમાં આ પ્રમાણ વધીને 29.2 ટકા થઈ શકે છે. જો કોઈ રાજ્યનું દેવું તેની અર્થવ્યવસ્થાના 30 ટકાથી વધી જાય, તો તે ભવિષ્યમાં આર્થિક મુશ્કેલીઓ નોતરી શકે છે.

આ પણ વાંચો- Republic Day 2026: બંધારણ તૈયાર હતું તો 2 મહિના રાહ કેમ જોઈ? જાણો 26 જાન્યુઆરી પસંદ કરવા પાછળનું અસલી કારણ