અમેરિકા-ઈરાન તણાવની પાકિસ્તાન પર ઘેરી અસર: શાહબાઝ શરીફના ‘ગેસ પાઈપલાઈન' પ્રોજેક્ટ પર ગ્રહણ, કંગાળ દેશ બે મહાસત્તા વચ્ચે ફસાયો

US-Iran Talks Fallout: આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણની શતરંજ પર પાકિસ્તાન એક એવા મોહરા તરીકે ફસાઈ ગયું છે, જ્યાંથી ‘શહ’ અને ‘માત’ બંનેનો ખતરો તોળાઈ રહ્યો છે. એક તરફ તેનો સૌથી મોટો આર્થિક સહારો અને વૈશ્વિક મહાસત્તા અમેરિકા છે, તો બીજી તરફ તેનો શક્તિશાળી પાડોશી દેશ ઈરાન છે. આ બંને દેશો વચ્ચે દાયકાઓથી ચાલી રહેલી દુશ્મની હવે એવા સ્તરે પહોંચી છે કે તેની સીધી અને ગંભીર અસર પાકિસ્તાનના અસ્તિત્વ પર પડી રહી છે. વડાપ્રધાન શાહબાઝ શરીફ અને પાકિસ્તાની સેના પ્રમુખ જનરલ આસિમ મુનીર માટે આ સ્થિતિ ‘કાંટાનો તાજ' પહેરવા બરાબર છે, જ્યાં કોઈપણ એક તરફ ઝુકાવ દેશને દાયકાઓ પાછળ ધકેલી શકે છે.

તાજેતરમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે પરોક્ષ રીતે ચાલી રહેલી વાટાઘાટોમાં કોઈ નક્કર પરિણામ ન આવતા, પાકિસ્તાનના અરમાનો પર પાણી ફરી વળ્યું છે. પાકિસ્તાન આશા રાખી રહ્યું હતું કે બંને દેશો વચ્ચે કોઈ સમજૂતી થશે તો તેના માટે શ્વાસ લેવાની જગ્યા બનશે, પરંતુ એવું થયું નહીં. આ નિષ્ફળતા માત્ર એક કૂટનીતિક ઝટકો નથી, પરંતુ પાકિસ્તાનના આર્થિક અને સામાજિક તાણાવાણા માટે એક મોટો ખતરો બનીને ઉભરી છે.

શાહબાઝ શરીફનું તૂટતું સપનું: ઈરાન-પાકિસ્તાન ગેસ પાઈપલાઈન

પાકિસ્તાન છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી ભયંકર ઉર્જા સંકટનો સામનો કરી રહ્યું છે. દેશમાં કલાકો સુધી વીજળી ગુલ રહેવી અને ગેસની અછત સામાન્ય બાબત છે, જેના કારણે ઉદ્યોગો ઠપ થઈ રહ્યા છે અને જનતા ત્રાહિમામ પોકારી ઉઠી છે. આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે શાહબાઝ શરીફ સરકારે ‘ઈરાન-પાકિસ્તાન ગેસ પાઈપલાઈન' પ્રોજેક્ટને ફરીથી જીવંત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. આ પ્રોજેક્ટને ‘શાંતિ પાઈપલાઈન' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, જે પાકિસ્તાનની ઉર્જાની જરૂરિયાતોને મોટા પ્રમાણમાં પૂરી કરી શકે છે.

આમ, શાહબાઝ શરીફ એક એવી કશ્મકશમાં ફસાયા છે જ્યાં જો તે પાઈપલાઈન બનાવે છે તો અમેરિકા નારાજ થશે અને આર્થિક પ્રતિબંધોનો સામનો કરવો પડશે, જે દેશને દેવાળિયો બનાવી શકે છે. જો તે પાઈપલાઈન નથી બનાવતો તો દેશનું ઉર્જા સંકટ વધુ ઘેરું બનશે, મોંઘવારી આસમાને પહોંચશે અને જનતાનો આક્રોશ સરકારને ઉથલાવી શકે છે.

અમેરિકા પર નિર્ભરતા: પાકિસ્તાનની સૌથી મોટી મજબૂરી

પાકિસ્તાનનું અર્થતંત્ર વેન્ટિલેટર પર છે. વિદેશી મુદ્રા ભંડાર તળિયે છે અને દેશ પર દેવાનો પહાડ છે. આવી સ્થિતિમાં, IMF પાસેથી લોન મેળવવી પાકિસ્તાન માટે જીવન-મરણનો પ્રશ્ન છે. IMF પર અમેરિકાનું જબરદસ્ત પ્રભુત્વ છે. જો અમેરિકા ઈચ્છે તો પાકિસ્તાનને લોન મળતી અટકાવી શકે છે. આ ઉપરાંત, સુરક્ષા સંબંધો અને આતંકવાદ વિરોધી લડાઈમાં પણ પાકિસ્તાન અમેરિકા પાસેથી મળતી મદદ પર નિર્ભર છે. આ જ કારણ છે કે પાકિસ્તાન ખુલ્લેઆમ અમેરિકાની વિરુદ્ધ જઈને ઈરાન સાથે હાથ મિલાવવાનું જોખમ લઈ શકે તેમ નથી.

ઈરાન સાથેના સંબંધો: પાડોશીને નજરઅંદાજ કરવો અશક્ય

પાકિસ્તાન અને ઈરાન વચ્ચે 900 કિલોમીટરથી વધુ લાંબી સરહદ છે. આ સરહદ હંમેશાથી તણાવ અને સુરક્ષા પડકારોનું કેન્દ્ર રહી છે.

સરહદી સુરક્ષા: ‘જૈશ-ઉલ-અદલ' જેવા આતંકવાદી સંગઠનો આ સરહદી વિસ્તારમાં સક્રિય છે, જે બંને દેશોની સેનાઓ પર હુમલા કરતા રહે છે. જાન્યુઆરી 2024 માં, બંને દેશોએ એકબીજાની ધરતી પર આતંકવાદી ઠેકાણાઓનો નાશ કરવા માટે મિસાઈલ હુમલા પણ કર્યા હતા, જેનાથી સંબંધો અત્યંત તણાવપૂર્ણ બન્યા હતા. જોકે, પાછળથી બંને દેશોએ સંબંધો સુધારવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ અવિશ્વાસ હજુ પણ યથાવત છે.

ઈરાનની ચેતવણી: ઈરાને વારંવાર ચેતવણી આપી છે કે જો કોઈ દેશે તેની જમીનનો ઉપયોગ અમેરિકી સૈન્ય ગતિવિધિઓ માટે કરવા દીધો, તો તે દેશને નિશાન બનાવવામાં આવશે. પાકિસ્તાન માટે આ એક સીધી ધમકી છે, કારણ કે તેના પર ભૂતકાળમાં અમેરિકાને મદદ કરવાના આરોપો લાગતા રહ્યા છે.

સાઉદી અરેબિયા ફેક્ટર: એક નવો મોરચો ખુલવાનો ભય

પાકિસ્તાનની મુસીબતો અહીં જ પુરી નથી થતી. પાકિસ્તાનના સાઉદી અરેબિયા સાથે ગાઢ સૈન્ય અને ધાર્મિક સંબંધો છે. ‘સ્ટ્રેટેજિક મ્યુચ્યુઅલ ડિફેન્સ એગ્રીમેન્ટ' હેઠળ પાકિસ્તાન સાઉદી અરબની સુરક્ષા માટે પ્રતિબદ્ધ છે. તાજેતરમાં જ પાકિસ્તાને પોતાના સૈનિકો અને લડાકુ વિમાનો સાઉદી અરબમાં તૈનાત કર્યા છે.

જો ભવિષ્યમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સીધો સંઘર્ષ ફાટી નીકળે અને તેમાં સાઉદી અરબ પણ સામેલ થાય, તો પાકિસ્તાન કાયદાકીય અને સૈન્ય રીતે સાઉદી અરબની રક્ષા કરવા માટે મજબૂર બનશે. આ સ્થિતિ પાકિસ્તાનને એક એવા પ્રાદેશિક યુદ્ધમાં ઘસડી જશે, જેની તે કલ્પના પણ કરી શકે તેમ નથી. તેની સેના પોતાની સરહદોથી હજારો કિલોમીટર દૂર એક એવા યુદ્ધમાં ફસાઈ જશે જે તેનું નથી.

આંતરિક અશાંતિ અને ગૃહયુદ્ધનો ખતરો

પાકિસ્તાનની અંદરની સ્થિતિ પણ ખૂબ જ નાજુક છે.

સાંપ્રદાયિક હિંસા: પાકિસ્તાનમાં વિશ્વની બીજી સૌથી મોટી શિયા મુસ્લિમ વસ્તી છે. ઈરાન એક શિયા બહુમતી દેશ છે. જો પાકિસ્તાન ઈરાન વિરુદ્ધ કોઈપણ સૈન્ય કાર્યવાહીમાં અમેરિકા કે સાઉદી અરબનો સાથ આપે છે, તો દેશની અંદર ભયંકર સાંપ્રદાયિક હિંસા ફાટી નીકળવાનો અને ગૃહયુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિ સર્જાવાનો પૂરો ખતરો છે.

આર્થિક તબાહી: યુદ્ધની સ્થિતિમાં પાકિસ્તાનની અર્થવ્યવસ્થા સંપૂર્ણપણે પડી ભાંગશે. મોંઘવારી, બેરોજગારી અને ગરીબી ચરમસીમાએ પહોંચશે, જે દેશમાં અરાજકતા ફેલાવી શકે છે.

2026 સુધીના પડકારો અને પાકિસ્તાનનું ભવિષ્ય

નિષ્ણાતો માને છે કે આવનારા વર્ષો, ખાસ કરીને 2026-2027 સુધીનો સમયગાળો, પાકિસ્તાન માટે અત્યંત નિર્ણાયક રહેશે. અમેરિકા-ઈરાન તણાવ ઓછો થવાના કોઈ સંકેત દેખાઈ રહ્યા નથી. આવી સ્થિતિમાં, પાકિસ્તાન પાસે ખૂબ જ મર્યાદિત વિકલ્પો છે. શાહબાઝ શરીફ સરકારને એક એવી સંતુલિત વિદેશ નીતિ અપનાવવી પડશે, જ્યાં તે અમેરિકાને નારાજ કર્યા વિના પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતો, ખાસ કરીને ઉર્જા સુરક્ષા, સુનિશ્ચિત કરી શકે.

જોકે, વર્તમાન પરિસ્થિતિ જોતાં આ લગભગ અશક્ય લાગે છે. પાકિસ્તાન એક એવી કૂટનીતિક ચક્રવ્યૂહમાં ફસાયેલું છે, જ્યાંથી બહાર નીકળવાનો કોઈ સરળ રસ્તો દેખાતો નથી. એક તરફ આર્થિક અસ્તિત્વ ટકાવવાની મજબૂરી છે, તો બીજી તરફ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને પાડોશી દેશ સાથેના સંબંધો જાળવવાનો પડકાર છે. સ્પષ્ટપણે, અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની લડાઈમાં સૌથી વધુ નુકસાન પાકિસ્તાનને થઈ રહ્યું છે, અને શાહબાઝ શરીફના શાસનકાળનું સૌથી મોટું સપનું દેશને આર્થિક અને ઉર્જા સંકટમાંથી બહાર કાઢવાનું હવે તૂટતું નજરે પડી રહ્યું છે.

આ પણ વાંચો - દેશના અર્થતંત્ર માટે સારા સમાચાર: વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાં જંગી ઉછાળો, ખજાનો ફરી $700 અબજ ડોલરની નજીક