Scrap Policy Explainer: નવી સ્ક્રેપ પોલિસી શું છે? હવે તમારા ગેજેટ્સ પણ થશે એક્સપાયર

માઇક્રોવેવ ઓવન - 10 વર્ષ

વિડીયો કેમેરા - 10 વર્ષ

વોશિંગ મશીન - 9 વર્ષ

રેડિયો - 8 વર્ષ

સ્માર્ટ ફોન-લેપટોપ - 5 વર્ષ

ટેબ્લેટ - 5 વર્ષ

સ્કેનર - 5 વર્ષ

વિડિઓ ગેમ - 2 વર્ષ

સરકારે દરેક ઈલેક્ટ્રોનિક આઈટમની એક્સપાયરી ડેટ નક્કી કરી છે, પછી ભલે તે ઘરેલું ઉપયોગ માટે હોય કે વ્યાપારી રીતે ઉપયોગમાં લેવાતી હોય. ભારતમાં વાહનોની એક્સપાયરી ડેટ 15 વર્ષ જેટલી જ છે. જે બાદ વાહનોને રસ્તાઓ પર ચલાવવા દેવામાં આવતા નથી અને તેમને ભંગાર કરવા પડે છે. તેવી જ રીતે હવે ઈલેક્ટ્રોનિક સામાન પણ ચોક્કસ સમય પછી સ્ક્રેપ કરવો પડશે.

વાહનોના સ્ક્રેપિંગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, લોકોને ડિસ્કાઉન્ટ પ્રમાણપત્ર આપવામાં આવે છે, જેનો ઉપયોગ તેઓ નવું વાહન ખરીદવા માટે કરી શકે છે. આવી જ નીતિ હવે ઈલેક્ટ્રોનિક સામાન માટે પણ તૈયાર કરવામાં આવી છે. જે રીતે રિસાયક્લિંગ એજન્સીઓ વાહનોના સ્ક્રેપિંગનું કામ કરે છે, તેવી જ રીતે ખાનગી એજન્સીઓ પણ ઈલેક્ટ્રોનિક સામાનના કલેક્શન અને સ્ક્રેપિંગનું કામ કરે છે.

તમને કદાચ ખબર નહીં હોય કે આ પોલિસી 1 એપ્રિલથી લાગુ થઈ ચૂકી છે. તેના નિયમો પણ સરકાર દ્વારા જુલાઈ 2023માં એક નોટિફિકેશન દ્વારા નક્કી કરવામાં આવ્યા છે. જેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ચોક્કસ સમયગાળા બાદ ઈલેક્ટ્રોનિક વસ્તુઓને ઈ-વેસ્ટ ગણવામાં આવશે અને આ ઈ-વેસ્ટ એકત્ર કરવા માટે દેશભરમાં ઈ-વેસ્ટ કલેક્શન સેન્ટર ખોલવામાં આવશે. જ્યાં એકત્ર થયેલો ઈ-વેસ્ટ સીધો જ રિસાયક્લિંગ એજન્સીઓમાં જશે. જે તેને તેમના ઇ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ પ્લાન્ટ્સમાં સ્ક્રેપ કરશે.

વાસ્તવમાં, આપણા દેશમાં, 60 ટકા ખામીયુક્ત સાધનોનો જોખમી રીતે નિકાલ કરવામાં આવે છે અને બહુ ઓછા લોકો તેમના ખામીયુક્ત સાધનોને રજિસ્ટર્ડ કંપનીઓ દ્વારા રિસાયકલ કરાવે છે. તેથી, ઇ-વેસ્ટ પોલિસીમાં ફેરફાર કરીને, સરકારે કંપનીઓને સીધી જવાબદારી સોંપી છે કે તેઓ તેમની એક્સપાયરી ડેટ પછી ઈલેક્ટ્રોનિક સામાન એકત્ર કરે અને તેને રિસાયકલ કરે. આવો નિયમ બનાવનાર ભારત પહેલો દેશ નથી, વિશ્વના 140 દેશોમાં સમાન ઈ-વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ પોલિસી લાગુ કરવામાં આવી છે.

સૌથી પહેલા અમે તમને જણાવીએ કે ઈ-વેસ્ટ શું છે...

-સામાન્ય રીતે, માત્ર ખામીયુક્ત ઈલેક્ટ્રોનિક ડિવાઇસને જ ઈ-વેસ્ટ કહેવામાં આવે છે.

-પરંતુ ઈ-વેસ્ટ એવા પદાર્થો છે જેનો ઉપયોગ ઈલેક્ટ્રોનિક ડિવાઇસમાં થાય છે.

ઈ-વેસ્ટમાં ઝેરી રસાયણોનો પણ સમાવેશ થાય છે જે પર્યાવરણ માટે જોખમી છે.

એટલે કે તમારા ઘરનું રેફ્રિજરેટર, એસી, ટીવી જે ખામીયુક્ત છે તે તમામ ઈ વેસ્ટની શ્રેણીમાં આવે છે. અને આ ઈ-વેસ્ટ સમગ્ર વિશ્વ માટે ગ્લોબલ વોર્મિંગ જેટલો ખતરનાક બની ગયો છે. કારણ કે ઈ-વેસ્ટ એક એવું ઝેર છે, જે માત્ર પર્યાવરણને જ નહીં પરંતુ તમારા સ્વાસ્થ્યને પણ નુકસાન પહોંચાડે છે અને તમને તેનો ખ્યાલ પણ નથી હોતો. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના તાજેતરના ગ્લોબલ ઇ વેસ્ટ મોનિટર રિપોર્ટ અનુસાર, વર્ષ 2019માં સમગ્ર વિશ્વમાં 5 કરોડ 36 લાખ ટન ઇ-વેસ્ટ પેદા થયો હતો.

સૌથી વધુ ઈ-વેસ્ટનું ઉત્પાદન કરતા દેશોમાં ચીન પ્રથમ ક્રમે છે, જ્યાં દર વર્ષે લગભગ 10 મિલિયન ટન ઈ-વેસ્ટ ઉત્પન્ન થાય છે. અમેરિકા બીજા સ્થાને છે, જ્યાં દર વર્ષે 69 લાખ ટન ઈ-વેસ્ટ પેદા થાય છે. આ યાદીમાં ભારત ત્રીજા સ્થાને છે, જ્યાં દર વર્ષે 32 લાખ ટન ઈ-વેસ્ટ પેદા થાય છે. જો કે, વર્ષ 2022માં કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ એટલે કે CPCB દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ભારતમાં વર્ષ 2017માં 7 લાખ ટન ઈ-વેસ્ટ પેદા થયો હતો. જે વર્ષ 2018માં વધીને 7 લાખ 50 હજાર ટન થયું હતું. પછી વર્ષ 2019માં તે વધીને 10 લાખ ટન થઈ ગયું. વર્ષ 2022માં ભારતમાં 16 લાખ ટન ઈ-વેસ્ટ પેદા થશે.

ઈ-વેસ્ટ એ માત્ર ભારતની સમસ્યા નથી જે વધી રહી છે, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વમાં ઈ-વેસ્ટ પેદા થઈ રહ્યો છે. પરંતુ ભારતમાં ખરી સમસ્યા ઈ-કચરાનું ઉત્પાદન નથી પરંતુ ઈ-વેસ્ટના મેનેજમેન્ટનો અભાવ છે. ભારતમાં ઈ-વેસ્ટનું બિન-વ્યવસ્થાપન કેટલી મોટી સમસ્યા છે તે સમજવા માટે અમે તમને એક સર્વે રિપોર્ટના પરિણામો જણાવીએ છીએ, આ સર્વે ઈન્ડિયન સેલ્યુલર એન્ડ ઈલેક્ટ્રોનિક એસોસિએશન દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે. જેમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે લોકોના ઘરોમાં સ્માર્ટ ફોન, કોમ્પ્યુટર લેપટોપ સહિત લગભગ 20 કરોડ 60 લાખ ઈલેક્ટ્રોનિક વસ્તુઓ ખામીયુક્ત પડી છે.

સર્વેમાં સામેલ 40 ટકા લોકોએ સ્વીકાર્યું કે તેમની પાસે મોબાઈલ અને લેપટોપ સહિત આવા ઓછામાં ઓછા ચાર ડિવાઇસ છે, જે ઘણા વર્ષોથી ખામીયુક્ત છે. સર્વેમાં એ પણ જણાવવામાં આવ્યું છે કે શા માટે ભારતમાં લોકો તેમના ન વપરાયેલ મોબાઈલ ફોન અને લેપટોપને રિસાયકલ કરવામાં રસ નથી બતાવતા. તેના માટે મુખ્યત્વે ત્રણ કારણો છે. પ્રથમ, સારી એક્સચેન્જ ઓફર ન મળી. બીજું, લોકોને ડેટા લીક થવાનો ડર છે. ત્રીજું, લોકો જાણતા નથી કે ઈલેક્ટ્રોનિક સામાનનું રિસાયક્લિંગ કેટલું મહત્વનું છે.

ભારતમાં, લોકો તેમની નકામી ઈલેક્ટ્રોનિક વસ્તુઓને રિસાઈકલ કરવાને બદલે તેને ફેંકી દે છે અથવા ભંગારમાં વેચે છે. જેના કારણે લગભગ 80 ટકા ઈ-વેસ્ટનો ખોટી રીતે નિકાલ થઈ રહ્યો છે, જેના જોખમને પણ પર્યાવરણ નિષ્ણાતો દ્વારા ચેતવણી આપવામાં આવી રહી છે. ઈ-વેસ્ટથી ભારતને જેટલું નુકસાન થાય છે, જો એ જ ઈ-વેસ્ટને વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓ દ્વારા રિસાયકલ કરવામાં આવે તો ભારતને પણ એટલો જ ફાયદો થઈ શકે છે.

કારણ કે ઇ વેસ્ટમાં એલ્યુમિનિયમ, તાંબુ, સોનું, ચાંદી જેવી ઘણી મૂલ્યવાન ધાતુઓ હોય છે, જેને રિસાયકલ કરીને કાઢવામાં આવે છે. ઇલેક્ટ્રોનિક ડિવાઇસ, ખાસ કરીને કમ્પ્યુટર, મોબાઇલ અને લેપટોપ બનાવવા માટે જરૂરી રેર અર્થ મેટલ્સ અને મિનરલ્સ ભારતમાં ખૂબ જ ઓછા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. ઈ-કચરાનું રિસાયક્લિંગ કરીને આ દુર્લભ ખનિજો મેળવવા એ પૃથ્વીમાંથી તેને કાઢવા અને તેની પ્રક્રિયા કરતાં વધુ સરળ અને સસ્તું છે.

આ પણ વાંચો - BDMC: મુંબઈના વર્લી વિસ્તારમાં બોમ્બે ડાઈંગ 22 એકર જમીન વેચશે, 5,200 કરોડમાં સોદો

ભારતના આર્થિક સર્વેક્ષણ 2019ના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે ઈ-વેસ્ટમાંથી દર વર્ષે આઠ હજાર કરોડ રૂપિયાનું સોનું કાઢી શકાય છે. તો હવે તમે જાતે જ કલ્પના કરી શકો છો કે ઈ-વેસ્ટમાં હાજર દુર્લભ ખનિજોનું રિસાયકલ કરવું કેટલું જરૂરી છે. પરંતુ આ ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે સરકાર અને લોકો ઈ-વેસ્ટ મેનેજમેન્ટનું મહત્વ સમજે. ઈ-વેસ્ટને લગતા સરકારે બનાવેલા નવા નિયમો અને ઈલેક્ટ્રોનિક સામાન માટે નિર્ધારિત એક્સપાયરી ડેટ આ દિશામાં લેવાયેલું સકારાત્મક પગલું છે.