FII Selloff India: ભારતીય શેરબજાર (Indian Stock Market) અત્યારે એક અત્યંત સંવેદનશીલ અને મુશ્કેલ તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. બજારમાં દરરોજ થતી ઉથલપાથલ વચ્ચે એક વાત સ્પષ્ટ થઈ ગઈ છે કે વિદેશી રોકાણકારો એટલે કે FII (Foreign Institutional Investors) હાલમાં ભારતીય બજારમાંથી સતત પોતાના નાણાં પાછા ખેંચી રહ્યા છે. તાજેતરના આંકડાઓ એટલા ચોંકાવનારા છે કે તે કોઈપણ સામાન્ય રોકાણકારની ચિંતા વધારી શકે છે.
શેરબજારમાં હાહાકાર: વિદેશી રોકાણકારો (FII) એ માત્ર 16 દિવસમાં કાઢી લીધા 1 લાખ કરોડ રૂપિયા, જાણો કેમ દર કલાકે વેચાઈ રહ્યા છે 1000 કરોડના શેર?
FII Selloff India: ભારતીય શેરબજારમાં વિદેશી રોકાણકારો (FII) દ્વારા માત્ર 16 સત્રોમાં 1 લાખ કરોડ રૂપિયાની જંગી વેચવાલી કરવામાં આવી છે. દર કલાકે 1000 કરોડના શેર વેચાયા છે. જાણો આ મોટા કડાકા પાછળના વૈશ્વિક કારણો, ક્રૂડ ઓઇલની અસર અને સ્થાનિક રોકાણકારો (DII) ની ભૂમિકા વિશે.
MoneyControl Newsઅપડેટેડ Mar 23, 2026 પર 8:55 AM
છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી વિદેશી રોકાણકારોએ વેચવાલીની એવી ઝડી વર્ષાવી છે કે બજારના મોટા ભાગના સેક્ટરમાં ધોવાણ જોવા મળ્યું છે. માત્ર 16 ટ્રેડિંગ સેશનમાં જ FII દ્વારા 1 લાખ કરોડ રૂપિયાથી વધુની રકમ ભારતીય શેરબજારમાંથી કાઢી લેવામાં આવી છે. જો આ આંકડાને આપણે સમય સાથે સરખાવીએ તો તેનો સીધો અર્થ એ થાય છે કે, શેરબજાર ચાલુ હોય તે દરમિયાન દર કલાકે વિદેશી રોકાણકારોએ અંદાજિત 1000 કરોડ રૂપિયાના શેર વેચ્યા છે. આ આર્ટિકલમાં આપણે વિગતવાર સમજીશું કે આટલી મોટી વેચવાલી પાછળના મુખ્ય કારણો કયા છે અને તેની સામાન્ય રોકાણકારો પર શું અસર પડી રહી છે.
માત્ર 16 દિવસ અને 1 લાખ કરોડનું ધોવાણ: આંકડાઓની હકીકત
અમેરિકા, ઈરાન અને ઈઝરાયેલ વચ્ચે ચાલી રહેલા ભૌગોલિક અને રાજકીય સંઘર્ષની સીધી અસર દુનિયાભરના બજારો પર પડી છે અને ભારત પણ તેમાંથી બાકાત નથી. આ યુદ્ધની સ્થિતિ અને વૈશ્વિક અસ્થિરતા વધ્યા પછી વિદેશી રોકાણકારોનું સેન્ટિમેન્ટ બગડ્યું છે.
તાજા અને સત્તાવાર આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો 26 ફેબ્રુઆરીથી 20 માર્ચ વચ્ચેના સમયગાળામાં FII દ્વારા ભારતના સેકન્ડરી માર્કેટમાં કુલ 1,00,040 કરોડ રૂપિયાની જંગી વેચવાલી કરવામાં આવી છે. આ સમયગાળામાં લગભગ 16 ટ્રેડિંગ સેશન્સ (કાર્યકારી દિવસો) હતા. બજાર રોજના 6 કલાક ખુલ્લું રહે છે, તે હિસાબે ગણતરી કરીએ તો દર કલાકે સરેરાશ 1,000 કરોડ રૂપિયાનું આઉટફ્લો (નાણાં બહાર જવા) જોવા મળ્યું છે. વર્ષ 2026 ની વાત કરીએ તો, અત્યાર સુધીમાં કુલ 50 ટ્રેડિંગ સેશન થયા છે, જેમાંથી 33 સેશનમાં માત્ર ને માત્ર FII ની વેચવાલી જ જોવા મળી છે.
FIIની સંપત્તિ 13 મહિનાના સૌથી નીચલા સ્તરે
જેમ જેમ વેચવાલી વધી રહી છે, તેમ તેમ ભારતીય બજારમાં વિદેશી રોકાણકારોની હિસ્સેદારી પણ ઘટી રહી છે. 15 માર્ચ સુધીના આંકડાઓ દર્શાવે છે કે FII ની કસ્ટડીમાં રહેલી સંપત્તિ (Assets under custody) ઘટીને 65.63 લાખ કરોડ રૂપિયા પર આવી ગઈ છે. આ આંકડો છેલ્લા 13 મહિનાનો સૌથી નીચલો સ્તર છે.
આ ઘટાડો કેટલો મોટો છે તે સમજવા માટે જૂના આંકડાઓ જોરવા જરૂરી છે. માત્ર એક મહિના પહેલા આ સંપત્તિ 71.77 લાખ કરોડ રૂપિયા હતી. જ્યારે ડિસેમ્બર 2025ના અંતમાં આ આંકડો 74.27 લાખ કરોડ રૂપિયા હતો. સતત વેચવાલીના કારણે ભારતીય ઈક્વિટી માર્કેટમાં તેમનો હિસ્સો પણ ઘટીને 15.3 ટકા રહી ગયો છે, જે એક મહિના પહેલા 15.5 ટકા અને એક વર્ષ પહેલા 16.3 ટકા હતો. વર્ષ 2025 ના ટ્રેન્ડ પર નજર કરીએ તો, તે વર્ષમાં ભારતના સેકન્ડરી માર્કેટમાંથી કુલ 2.4 લાખ કરોડ રૂપિયાની નિકાસ થઈ હતી. 2025 ના 241 ટ્રેડિંગ સેશન્સમાંથી 156 સેશન્સમાં FII એ વેચવાલી કરી હતી એટલે કે દર કલાકે લગભગ 166 કરોડ રૂપિયાની વેચવાલી.
વિદેશી રોકાણકારો કેમ ભાગી રહ્યા છે?
બજારમાં ચાલી રહેલા આ વેચવાલીના દબાણ પાછળ વૈશ્વિક (Global) અને સ્થાનિક (Domestic) બંને પરિબળો જવાબદાર છે. મુખ્યત્વે ત્રણ કારણો સૌથી મોટા છે:
1) ક્રૂડ ઓઈલ (કાચા તેલ) ની વધતી કિંમતો.
2) ભારતીય રૂપિયાનું સતત અવમૂલ્યન (રૂપિયાનું નબળું પડવું).
3) ગ્લોબલ કેપિટલ ફ્લો (વૈશ્વિક મૂડી પ્રવાહ) માં આવેલો મોટો ફેરફાર.
ફિનરેક્સ ટ્રેઝરી એડવાઈઝર્સ એલએલપી (Finrex Treasury Advisors LLP)ના ટ્રેઝરી હેડ અને એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર, અનિલ કુમાર ભણસાલીએ આ મુદ્દે ખૂબ જ સચોટ વિશ્લેષણ આપ્યું છે. તેમના મતે, "દુનિયાભરના રોકાણકારોનું ધ્યાન હવે આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) અને ક્રિપ્ટોકરન્સી (Cryptocurrency) જેવા નવા અને ઝડપથી ઉભરતા સેક્ટર તરફ વળ્યું છે. આ કારણોસર બજારનો મોમેન્ટમ બદલાઈ ગયો છે."
તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું કે, અમેરિકા સાથેની ટ્રેડ ડીલ જેવા નીતિગત નિર્ણયોમાં થઈ રહેલો વિલંબ અને IT સેક્ટરમાં AIને લઈને ઉભી થયેલી ચિંતાઓએ રોકાણકારોના વિશ્વાસને હચમચાવી દીધો છે. ભણસાલીના જણાવ્યા અનુસાર, FPIs (Foreign Portfolio Investors) હંમેશા એવા બજારોમાં જવાનું પસંદ કરે છે જ્યાં ઝડપથી અને વધુ નફો મળે. અત્યારે અમેરિકા (US), બ્રિટન (UK), યુરોપ, કોરિયા, ચીન અને જાપાન જેવા બજારો તેમના માટે વધુ આકર્ષક બની ગયા છે. આ દેશોની સરખામણીમાં ભારતીય શેરબજાર અત્યારે થોડું "મોંઘું" (Overvalued) માનવામાં આવી રહ્યું છે.
જ્યાં એક તરફ ભારત હજુ પણ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં મોટું રોકાણ કરી રહ્યું છે, ત્યાં બીજી વિકસિત અર્થવ્યવસ્થાઓ ન્યૂ એનર્જી અને અત્યાધુનિક ટેકનોલોજી તરફ શિફ્ટ થઈ રહી છે. આ બદલાવની સીધી અસર ભારતમાં આવતા વિદેશી રોકાણ પર પડી છે.
રૂપિયાનું નબળું પડવું: વિદેશી રોકાણકારોને પડતા પર પાટું
SBI સિક્યોરિટીઝમાં ફંડામેન્ટલ રિસર્ચના હેડ, સની અગ્રવાલે એક ખૂબ જ મહત્વનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો છે. તેમણે સમજાવ્યું કે ભારતીય રૂપિયાની કિંમતમાં થઈ રહેલા ઘટાડાને કારણે વિદેશી રોકાણકારોને બેવડો માર સહન કરવો પડી રહ્યો છે.
જ્યારે પણ રૂપિયાની કિંમત ડૉલર સામે ઘટે છે, ત્યારે વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારોને ડબલ નુકસાન થાય છે. પહેલું નુકસાન શેરબજારમાં શેરોના ભાવ ઘટવાને કારણે થાય છે અને બીજું નુકસાન કરન્સી (ચલણ) ની કિંમત ઘટવાને કારણે થાય છે (કારણ કે તેમને પોતાનો નફો ડૉલરમાં કન્વર્ટ કરીને પાછો લઈ જવાનો હોય છે). આનાથી એક એવું દુષ્ચક્ર (Vicious cycle) ઊભું થાય છે જેમાં, નાણાં બજારમાંથી બહાર જાય છે, જેનાથી રૂપિયા પર વધુ દબાણ આવે છે, અને રૂપિયો વધુ નબળો પડે છે.
ક્રૂડ ઓઈલનો ભડકો અને ભારત માટે ખતરાની ઘંટી
સની અગ્રવાલે ગ્લોબલ ફેક્ટર્સ પર ભાર મૂકતા કહ્યું કે બીજા દેશોના બજારોનું આકર્ષક વેલ્યુએશન અને કાચા તેલ (Crude Oil) ની સતત વધી રહેલી કિંમતો મૂડી નિકાસ માટે સૌથી વધુ જવાબદાર છે. જો કાચા તેલની કિંમત 100 ડૉલર ($100) પ્રતિ બેરલની ઉપર લાંબા સમય સુધી જળવાઈ રહે, તો તે ભારતની મેક્રોઈકોનોમિક સ્ટેબિલિટી (આર્થિક સ્થિરતા) માટે મોટો ખતરો બની શકે છે. નોંધનીય છે કે, ભારત પોતાની જરૂરિયાતના લગભગ 85 ટકાથી 90 ટકા જેટલું કાચું તેલ વિદેશોમાંથી આયાત કરે છે. જો તેલ મોંઘું થાય, તો દેશનું ટ્રેડ બેલેન્સ ખોરવાય છે, મોંઘવારી (Inflation) વધે છે અને સરકારની ફિસ્કલ હેલ્થ (રાજકોષીય ખાધ) પર ખૂબ જ ખરાબ અસર પડે છે. આ જ કારણ છે કે લાંબા સમય સુધી તેલના ઊંચા ભાવ ભારતના ગ્રોથ આઉટલુકને નકારાત્મક રીતે અસર કરી શકે છે. જોકે, અગ્રવાલનું માનવું છે કે વૈશ્વિક પરિસ્થિતિ સ્થિર થશે ત્યારે વિદેશી રોકાણકારો ફરીથી ભારતીય બજાર તરફ વળશે.
પરંતુ, અન્ય કેટલાક માર્કેટ એક્સપર્ટ્સનું માનવું છે કે ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ, યુદ્ધની લાંબી ખેંચાતી સ્થિતિ અને તેલ તથા ગેસની સપ્લાય ચેઈનમાં આવતી અડચણોને જોતા એવું નથી લાગતું કે FII નું રોકાણ બહુ જલ્દી ભારતીય બજારમાં પાછું ફરશે.
DII (સ્થાનિક રોકાણકારો) બન્યા સંકટમોચક: દર કલાકે 1200 કરોડની ખરીદી
આ તમામ નેગેટિવ સમાચારો વચ્ચે જો બજાર માટે કોઈ આશાનું કિરણ હોય તો તે છે ભારતના સ્થાનિક સંસ્થાકીય રોકાણકારો (DIIs - Domestic Institutional Investors). FII ની ઐતિહાસિક અને જંગી વેચવાલી છતાં, બજારને ડીપ ક્રેશ થતું બચાવવામાં DII એ ખૂબ મોટો ટેકો આપ્યો છે.
આ જ સમયગાળા દરમિયાન (જ્યારે FII વેચી રહ્યા હતા), DIIની તરફથી બજારમાં રેકોર્ડબ્રેક 1,16,586 કરોડ રૂપિયાની જંગી ખરીદી કરવામાં આવી છે. જો આપણે કલાકના હિસાબે ગણતરી કરીએ, તો DII દ્વારા દર કલાકે લગભગ 1,200 કરોડ રૂપિયાનું રોકાણ ભારતીય શેરબજારમાં કરવામાં આવ્યું છે (જે FII ની 1000 કરોડની વેચવાલી કરતા વધુ છે). આટલી મોટી સ્થાનિક ખરીદી પાછળનું મુખ્ય કારણ ભારતીય રિટેલ રોકાણકારોનો મ્યુચ્યુઅલ ફંડ (Mutual Funds) માં વધતો વિશ્વાસ છે. રેકોર્ડબ્રેક SIP (Systematic Investment Plan) નું ઈનફ્લો, ઈન્શ્યોરન્સ ફંડ્સ અને પેન્શન સ્કીમ્સના એલોકેશનના કારણે સ્થાનિક સંસ્થાઓ પાસે બજારમાં રોકવા માટે પૂરતું ભંડોળ છે. જોકે, સ્થાનિક રોકાણકારોની આટલી મોટી ખરીદી હોવા છતાં, તે બજારમાં આવતા મોટા ઘટાડાને સંપૂર્ણપણે રોકવા માટે પૂરતી સાબિત થઈ નથી.
શેરબજારના મુખ્ય Indexની ખરાબ હાલત
વિદેશી રોકાણકારોના આ મોટા આઉટફ્લોના કારણે ભારતના બેન્ચમાર્ક ઈન્ડેક્સમાં ભારે ધોવાણ જોવા મળ્યું છે. આ સમયગાળા દરમિયાન સેન્સેક્સ (Sensex) અને નિફ્ટી (Nifty) બંનેમાં 10 ટકાથી વધુનો કડાકો બોલી ગયો છે. માત્ર લાર્જ કેપ જ નહીં, પરંતુ બ્રોડર માર્કેટ (Broader Market) માં પણ ભારે નબળાઈ જોવા મળી છે. BSE MidCap 150 (મિડકેપ) ઈન્ડેક્સમાં લગભગ 7.5 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો છે. BSE SmallCap 250 (સ્મોલકેપ) ઈન્ડેક્સમાં પણ 7.8 ટકાનો મોટો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે.
અંતમાં કહીએ તો, વર્ષ 2026નું અત્યાર સુધીનું વર્ષ ભારતીય શેરબજાર માટે કપરા ચઢાણ સમાન રહ્યું છે. જ્યાં સુધી વૈશ્વિક સ્તરે યુદ્ધની સ્થિતિ શાંત નહીં પડે, ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ અંકુશમાં નહીં આવે અને AI/ક્રિપ્ટોકરન્સી તરફ જઈ રહેલો ફ્લો ધીમો નહીં પડે, ત્યાં સુધી વિદેશી રોકાણકારો (FII)ની ભારતીય બજારમાં મોટી વાપસી મુશ્કેલ દેખાઈ રહી છે. જોકે, સ્થાનિક રોકાણકારો (DII) અને SIP ની તાકાત બજારને તૂટી પડતા બચાવી રહી છે. સામાન્ય રોકાણકારોએ આ સમયે ગભરાઈને વેચવાલી કરવા કરતા સારા ફંડામેન્ટલ ધરાવતા શેરોમાં લાંબા ગાળાનું વિઝન રાખીને રોકાણ જાળવી રાખવું હિતાવહ છે. બજારની આ ઉથલપાથલ એક સાઈકલનો ભાગ છે, જે સમય જતાં સ્થિર થવાની પૂરેપૂરી સંભાવના છે.
ડિસ્ક્લેમર: Moneycontrol.com પર વ્યક્ત કરાયેલા મંતવ્યો નિષ્ણાતોના અંગત મંતવ્યો છે. આ માટે વેબસાઇટ અથવા મેનેજમેન્ટ જવાબદાર નથી. મની કંટ્રોલ યુઝર્સને કોઈપણ રોકાણ નિર્ણય લેતા પહેલા પ્રમાણિત નિષ્ણાતની સલાહ લેવાની સલાહ આપે છે.
પહેલા મનીકંટ્રોલ ગુજરાતી પર ગુજરાતીમાં સ્ટોક માર્કેટ, Stock Tips, સમાચાર, પર્સનલ ફાઇનાન્સ અને બિઝનેસ સંબંધિત સમાચાર વાંચો. દૈનિક બજાર અપડેટ્સ માટે Moneycontrol App ડાઉનલોડ કરો.