Budget 2026: શું UPI હવે ફ્રી નહીં રહે? બજેટ 2026 પહેલાં સામે આવી મોટી સચ્ચાઈ, તમારા ખિસ્સા પર પડશે અસર? જાણો વિગતવાર

Budget 2026: આજે ભારતમાં રોકડિયા વ્યવહાર લગભગ ભૂતકાળ બની ગયા છે. ચાયની કિટલી હોય કે મોલ, શાકભાજીની લારી હોય કે લાઈટ બિલ ભરવાનું હોય—આપણે સૌ ફટાક દઈને મોબાઈલ કાઢીને QR કોડ સ્કેન કરીએ છીએ અને UPI પેમેન્ટ કરી દઈએ છીએ. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના ‘ડિજિટલ ઈન્ડિયા’ મિશનને કારણે આજે ભારત દુનિયાનું સૌથી મોટું ડિજિટલ પેમેન્ટ માર્કેટ બની ગયું છે. પરંતુ, શું આ સુવિધા હંમેશા મફત રહેશે? બજેટ 2026 પહેલાં સામે આવેલી હકીકત કઈક અલગ જ ઈશારો કરી રહી છે.

ચમકતા આંકડા પાછળની ચિંતા

દેશમાં ડિજિટલ લેવડ-દેવડનો લગભગ 85% હિસ્સો હવે UPI પાસે છે. માત્ર ઓક્ટોબર મહિનામાં જ 20 અબજથી વધુ ટ્રાન્ઝેક્શન થયા અને 27 લાખ કરોડ રૂપિયાની લેવડદેવડ થઈ. આંકડા સાંભળવામાં શાનદાર લાગે છે, પણ તેની પાછળ એક કડવી વાસ્તવિકતા પણ છે. આંકડા મુજબ, હજુ પણ માત્ર 45% વેપારીઓ જ નિયમિતપણે UPI સ્વીકારે છે. દેશના ત્રીજા ભાગના વિસ્તારો એવા છે જ્યાં 100થી પણ ઓછા એક્ટિવ UPI મર્ચન્ટ્સ છે. એટલે કે હજુ ઘણું કામ બાકી છે.

ફ્રી UPIનો બોજ કોણ ઉઠાવે છે?

સામાન્ય માણસ માટે UPI ફ્રી છે, પણ તેને ચલાવવાનો ખર્ચ મફત નથી. હાલમાં સરકારની ‘ઝીરો MDR’ (મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ) પોલિસી છે, એટલે કે દુકાનદાર કે ગ્રાહક પાસેથી કોઈ ચાર્જ લેવામાં આવતો નથી. પરંતુ બેંકો અને ફિનટેક કંપનીઓને એક ટ્રાન્ઝેક્શન પાછળ અંદાજે 2 રૂપિયાનો ખર્ચ ભોગવવો પડે છે.

PhonePe, PCI અને ખુદ RBI પણ માને છે કે આ ‘ફ્રી મોડલ’ લાંબો સમય ચાલી શકે તેમ નથી. પહેલા સરકારે બેંકોને સબસિડી આપી હતી. વર્ષ 2023-24માં સરકારે 3900 કરોડ રૂપિયા આપ્યા હતા, જે 2025-26માં ઘટીને માત્ર 427 કરોડ રૂપિયા રહી ગયા છે. બીજી તરફ, અનુમાન છે કે આવતા બે વર્ષમાં UPI સિસ્ટમ ચલાવવાનો ખર્ચ 8000થી 10,000 કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચી શકે છે. હવે સવાલ એ છે કે આ ખર્ચ કોણ ભોગવશે?

RBIની ચેતવણી અને નવો પ્રસ્તાવ